Η πιο πρόσφατη μόδα στα αναψυκτικά μόνο «καθαρή» δεν είναι και ήδη έχει σημάνει συναγερμό σε επαγγελματίες υγείας. Πρόκειται για τα λεγόμενα dirty soda, δηλαδή αναψυκτικά που «πειράζονται» με πρόσθετα, ώστε να θυμίζουν ταυτόχρονα mocktail και γλυκό. Στη βασική εκδοχή τους, τα dirty sodas ξεκινούν από ένα κλασικό ή diet αναψυκτικό και εμπλουτίζονται με αρωματισμένα σιρόπια, κρεμώδη μείγματα (creamers), χυμούς φρούτων και διάφορα toppings. Το τελικό αποτέλεσμα είναι συνήθως πολύ γλυκό και ιδιαίτερα θερμιδογόνο.
Η διαιτολόγος Erin Palinski-Wade έχει επισημάνει ότι ένα μόνο dirty soda μπορεί εύκολα να φτάσει τις 250–400 θερμίδες και τα 55–70 γραμμάρια ζάχαρης. Αυτή η ποσότητα συχνά ξεπερνά κατά πολύ το ημερήσιο όριο πρόσθετης ζάχαρης που προτείνει η American Heart Association. Ακόμη και όταν η βάση είναι diet soda, τα επιπλέον συστατικά είναι αυτά που ανεβάζουν κατακόρυφα τη ζάχαρη και τις θερμίδες. Για τον λόγο αυτό, η ίδια περιγράφει το dirty soda περισσότερο ως «επιδόρπιο σε υγρή μορφή» παρά ως ένα απλό αναψυκτικό.
Στην πράξη, ένα dirty soda μπορεί να περιλαμβάνει συνδυασμούς όπως:
- σιρόπια (π.χ. βανίλια, καραμέλα ή φρούτα)
- κρέμα, creamer ή άλλα κρεμώδη mix-ins
- χυμούς ή συμπυκνώματα φρούτων
- επιπλέον γαρνιρίσματα που αυξάνουν τη γλυκύτητα
Για ποιους είναι πιο «επικίνδυνα»
Η Palinski-Wade προειδοποιεί ότι αυτά τα ροφήματα είναι ιδιαίτερα προβληματικά για άτομα με ινσουλινοαντίσταση, προδιαβήτη ή διαβήτη. Ο λόγος είναι ότι ο συνδυασμός γρήγορα απορροφήσιμης ζάχαρης με κρεμώδη, πιο «βαριά» συστατικά μπορεί να οδηγήσει σε απότομες αυξομειώσεις του σακχάρου. Αυτές οι διακυμάνσεις συνδέονται συχνά με εντονότερη πείνα και κόπωση, αλλά και με μεγαλύτερη ανάγκη για ινσουλίνη. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένα μοτίβο όπου το άτομο αναζητά γρήγορη ενέργεια και επαναλαμβάνει την κατανάλωση γλυκών επιλογών.
Η τάση αποδίδεται ευρέως στη Γιούτα και ειδικότερα στο Swig, ένα κατάστημα αναψυκτικών. Η ιδέα φέρεται να ξεκίνησε ως εναλλακτική για όσους ήθελαν κάτι διαφορετικό από καφέ, με έμφαση στην εξατομίκευση. Με τα χρόνια, τα dirty sodas απέκτησαν μεγαλύτερη απήχηση μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και τηλεοπτικές παραγωγές. Παράλληλα, η αυξανόμενη ζήτηση για μη αλκοολούχα, «παιχνιδιάρικα» ροφήματα βοήθησε την τάση να περάσει σε ευρύτερο κοινό.
Πλέον, τα dirty sodas δεν περιορίζονται σε εξειδικευμένα καταστήματα. Εμφανίζονται σε μενού εστιατορίων, σε επιλογές fast food και ακόμη και σε προϊόντα που στοχεύουν να αναπαράγουν την εμπειρία «αναψυκτικό με κρέμα». Χαρακτηριστικά, η Coca-Cola λάνσαρε το Coca-Cola Cherry Float, ενώ η PepsiCo προσφέρει το Dirty Mountain Dew Cream Soda. Την ίδια στιγμή, αλυσίδες όπως McDonald’s, Taco Bell, Sonic και Dunkin έχουν εντάξει ροφήματα αντίστοιχου ύφους στις λίστες τους.
Συζήτηση προκάλεσε και το Crumbl, το οποίο παρουσίασε dirty soda με πολλαπλά γλυκά πρόσθετα πάνω σε ήδη ζαχαρούχα βάση αναψυκτικού. Ο Dr. Mark Hyman ανέφερε σε ανάρτηση ότι το συγκεκριμένο ρόφημα περιέχει 186 γραμμάρια ζάχαρης, ποσότητα που παρομοίασε με την κατανάλωση 19 ντόνατς, χαρακτηρίζοντάς το «μεταβολική καταστροφή».
Τι λένε οι ειδικοί για τους κινδύνους στην υγεία
Ο Dr. Marc Siegel έχει επίσης προειδοποιήσει ότι τα dirty sodas είναι ιδιαίτερα ανθυγιεινά. Όπως σημείωσε, συνδυάζουν επεξεργασμένη ζάχαρη, «κενές» θερμίδες και κορεσμένα λιπαρά, ενώ μπορούν να φτάσουν περίπου τις 400 θερμίδες ανά μερίδα. Ο ίδιος αναφέρει ότι η πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη μπορεί να τα κάνει ιδιαίτερα εθιστικά, καθώς ο εγκέφαλος ενδέχεται να αναζητά επαναλαμβανόμενα τις εκκρίσεις ντοπαμίνης και ενδορφινών. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για παχυσαρκία, διαβήτη, καρδιαγγειακά νοσήματα, άνοια και άλλα χρόνια προβλήματα υγείας.
Η διαιτολόγος-διατροφολόγος Tanya Freirich τονίζει ότι η καθημερινή πρόσληψη πρόσθετων σακχάρων αυξάνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας, μη αλκοολικής λιπώδους νόσου του ήπατος, καρδιαγγειακής νόσου και διαβήτη. Επιπλέον, επισημαίνει ότι τα κρεμώδη mix-ins είναι συχνά πλούσια σε κορεσμένα λιπαρά, τα οποία χρειάζεται να καταναλώνονται με μέτρο. Ως πιο ισορροπημένη εναλλακτική για όσους θέλουν ένα «διασκεδαστικό» μη αλκοολούχο ρόφημα, η Freirich προτείνει ως βάση σκέτο ανθρακούχο νερό (seltzer). Ακόμη και αν προστεθούν αρωματικά στοιχεία, το συνολικό φορτίο ζάχαρης τείνει να είναι χαμηλότερο, ενώ η γεύση παραμένει γλυκιά.
Πόση ζάχαρη θεωρείται «πολλή» και τι συστήνει ο ΠΟΥ
Ο Kenneth J. Perry, επειγοντολόγος, περιγράφει τα dirty sodas ως συνέχεια της γενικότερης στροφής προς ιδιαίτερα ζαχαρούχα ποτά. Προειδοποιεί ότι η επίδραση τέτοιων επιλογών είναι συχνά βραχύβια, κάτι που μπορεί να οδηγεί ορισμένους σε υπερκατανάλωση. Όπως αναφέρει, ο συνδυασμός χαμηλής θρεπτικής αξίας, υψηλής ζάχαρης και χαμηλού κορεσμού μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις. Σύμφωνα με τον ίδιο, κάθε επιπλέον πολύ ζαχαρούχο ρόφημα που καταναλώνεται καθημερινά αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη, υπέρτασης ή καρδιοπάθειας.
Ο Perry υπενθυμίζει επίσης ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) συστήνει ο περιορισμός των «ελεύθερων σακχάρων» —όπως αυτών που υπάρχουν στα ποτά με πρόσθετη ζάχαρη— να διατηρείται κάτω από το 10% της συνολικής ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης. Τα ροφήματα με πρόσθετη ζάχαρη, όπως σημειώνει, αποτελούν από τους πιο εύκολα τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για πολλά προβλήματα υγείας.
Αν κάποιος θέλει να το δοκιμάσει: πιο ασφαλείς επιλογές
Για όσους τελικά θελήσουν να δοκιμάσουν την τάση, η Palinski-Wade προτείνει να γίνεται με συγκεκριμένα «όρια». Η βασική λογική είναι να αντιμετωπίζεται ως σπάνια λιχουδιά και όχι ως καθημερινό ρόφημα. Συγκεκριμένα, προτείνει μικρό μέγεθος, diet soda ως βάση και κατανάλωση μόνο περιστασιακά. Όπως λέει, ανήκει στην ίδια κατηγορία με ένα κομμάτι κέικ ή ένα milkshake: καλύτερα αραιά και σε μικρότερη μερίδα.
